AiKla BaartIya marazI saaih%ya saMmaolana ¹ 1999

12 vaYaa-naMtr dadr‚ mauMba[- yaoqao 72 vao A. Baa. ma. saaih%ya saMmaolana Aayaaoijat kolao haoto. yaa saMmaolanaasaazI ]pisqataMnaa vaOcaairk maojavaanaI dota yao[-la Asao kaya-Ëma AaM#alao gaolao haoto. saMmaolanaalaa yaXasvaI maanaavao ik naahI yaavar iBaÙ ivacaar va mato Aahot. saMmaolanaacyaa AaQaIca ivasaMvaadI sauraMcaI saurvaat JaalaI haotI. yaa saMmaolanaacyaa Agaaodr AMQaorI mauMba[- yaoqao sakla saaih%ya saMelana BavaU-na maraiz saaihi%yakaMcaI baaoTcaopI vaR<aI va imaMQaopNaa maanya krNyaacaI tyaarI yaacaa ivaraoQa kolaa gaolaa. dusaro ek saMmaolana 'ivad`aohI saaih%ya saMmaolana' QaaravaI‚ mauMba[- yaoqao Jaalao %yaaMt p`sqaaipt BaaMDvalaI va ba`a*maaNvaadI maUlya vyavasqaocaa ivaraoQa krNyaat Aalaa. yaa baabatIt p`itiËyaa AXaIca vya> JaalaI ik vaogaL\yaa vaogaL\yaa caulaI maaMDNyaa poxaaM ekaca maMcaavar ek~ yao}na‚ cauka va Aaraop pcavaUna saMyama‚ XaaMtta‚ sauihYNauta va sahyaaoga yaaMcyaa AaQaaro AavaXyak sauQaarNaa k$na saMmaolana yaXasvaI krNao kovhahI marazI BaaYaolaa AiQak laaokip`ya k$ Xakto‚ saaihi%yakamaQyao javaiLk ]%pÙ k$ Xakto. saaih%yaaMt rajakarNa kXaalaa Æ

saaih%ya saMmaolanaalaa AataM ]%savaacao‚ ja~ocao $p Aalao Aaho. Kca- kaoTIcyaa javaL Aalaa Aaho. yaa Kcaa-caI trtUd kXaI kolaI paihjao yaavar pNa prspr ivaraoQaI mato Aahot. XaasanaacaI madt‚ AaEaya Qyaavaa AavaXyak tovaZa‚ imaMQaopNa yao[-la evaZa naahI. maharaYT/ XaasaNaanao 25 laaK É. cao Anaudana idlao. pailakonao 10 laaKaMcao Anaudana maMjaUr kolao. pNa saMmaolanaacyaa AQyaxaIya BaaYaNaat Ap`%yaxapNao XaasaNaacyaa JauMDXaahIcaa‚ dhXatvaadacaa ivaraoQa vasaMt baapTaMnaIM kolaa tao saonaap`mauKaMnaa Écalaa naahI. %yaaMnaI saihi%yak va %yaaMcao saMmaolana yaaMcyaa saazI baOla‚ baOlabaajaar Asao Anaudar Xabd kaZlao. yaa XabdamauLo saMtPt hao}na AQyaxaaMnaI pNa AiQak spYT XabdaMt mat vya> kolao‚ ']nma<a vaR<aInao idlaolyaa Anaudanaavar saaihi%yak qauMktIla'. Xaasanaanao idlaolao Anaudana saonaa p`mauKaMnaI prt maaigatlao va pailakonao maMjaUr kolaolao Anaudana sqaigat kolao %yaavar pNa p`Xna ivacaarlaa gaolaa ik Anaudanacyaa pOsaa kaoNaacaa Æ tao pOsaa prt maagaNyaacaa AiQakar kaoNaacaa Æ kaoNaI ha AiQakar idlaa Æ

saMmaolanaasaazI haoNaara Kca-‚ saMmaolanaalaa ]pisqat rahNaaáyaa saaih%ya. risakaMcaI saM#yaa‚ saMmaolanaat marazI BaaYaolaa AiQak p`gat krNyaacyaa dRYTInao AavaXyak to p`ya%na‚ saMmaolana Xaasanaacyaa AaEayaanao Barvaavao ik svabaLavar [. var sarvaaoL ivacaar k$na %yaanausaar puZIla vaYaa-cao saMmaolana jao 21 vyaa XatkatIla pihlao AiKla BaartIya marazI saaih%ya saMmaolana Asaola. Aayaaoijat vhavao va e Káyaa Aqaa-nao sava- ]pisqanaaMnaa AanaMd doNaaro zravao AXaI [cCa AnaokaMnaI vyakt kolaI Aaho. saMmaolanaat AnaazayaI Kca-‚ Bapka va doKavaa yaapoxaa ivaivaQa ivaYayaavar ivastRt cacaa-sa~o‚ saaihi%yakaMcyaa‚ ga`MqakaraMcyaa saXa> rcanaaMcaI p`stuit va marazI BaaYaocyaa maaQyamaatUna marazI BaaYaap`omaI baaMQvaaMnaa ijavhaLa vaaTola Asao kaya-Ëma Aayaaoijat vhavao Asao mat maaMDlao jaat Aaho. BaaYaa jaat¹pat‚ Qama-‚ vaRw‚ t$Na [. saMkuicat BaavanaaMnaa magao TkUna yaa saMmaolanaakDo ivakasa kravaa. risakvagaa-t kaMhI BaodBaava nasatao. %yaacao kana‚ mana‚ Qana BaaYaocaa Aasvaat GaoNyaat Qanya haot Asato. saMmaolanaacaa Kca- saIimat svaÉpacaa ksaa zovata yao[-la yaa ivaYayaI vasauMQara poMDsao¹naa[-k‚ jyaaoitBaa-skr jayaMt saaLgaavakr yaaMnaI ivastRt yaaojanaa saucaivalaI Aaho. saaih%yap`omaI pNa saMmaolanaasaazI ]%sauk Aahot. dilat saaih%yaacaa djaa- va ekMdrIt marazI saaih%yaasaacaa djaa- ]Mcaavlaa tr ]poxaa va kuMza yaa Baavanaa rajaNaar naahI va mativaraoQa kmaI rahIla va yaacaa ]pyaaoga marazI BaaYaolaa samaRw krNyaasaazI hao[-la Asao mat Aaho.

saaihi%yakaM ivaYayaI kaZlaolyaa Anaudar ]d\gaaraMcyaa ivaraoQaat Anaok saaihi%yakaMnaI ivaivaQa XaasakIya saMsqaacyaa sadsya%vaacao‚ AQyaxpdcao rajaInaa mao idlao %yaaMt vasauMQara poMDsao¹naa[-k‚ AÉNa iTkokr‚ maQau maMgaoXa kiNa-k‚ maMgaoXa paDgaavakr‚ sauroXa WadXaIvaar‚ maaQava gaDkrI‚ naa. Qaao. mahaonaar‚ rama XaovaaLkr [. Anaok maanyavar saaihi%yak Aahot. vaaD\kMmayakaoXa saMpadkaMnaI maanaQana na GaoNyaacaa inaNa-ya Gaotlaa. vasaMt baapT yaaMnaI saMtPt hao}na 'saaihi%yak qauMktIla' Asao mhMTlaolao Xabd pNa Ayaaogya vaaTlao.

yaa saMmaolanaacyaa AnauYaMgaanao A. Baa. marazI saaih%ya saMmaolana ksao ¹ kovhaM p`qama Aayaaoijat Jaalao yaavar qaaoDI maaihit yaa p`maaNao AahoÁ

laaokihtvaadI gaaopaL rava doXamauK AaiNa nyaa. ranaDo yaaMnaI puZakar Gao}na 11mao 1878 raojaI puNyaat ga`Mqakaracao saMmaolana Barvalao. tao prkIya sa<aocaa kaL haota. 1878 to 1908 yaa kaLat saha saMmaolana JaalaI va %yaamaQaUna drvaYaI- saMmaolana BarvNyaacaI klapnaa ]BarlaI va maharaYT/ saaih%ya pirYadocaI sqaapnaa JaalaI. 1908 saalaI baDaoValaa maharajaa sayaajaIrava gaayakvaaD yaacyaa AaEayaanao kolao to [tko savaao-%kRYT Jaalao ik sava- p`karcyaa saBaasadaMnao samaaQaana Jaalao.maharaja ga`Mqakar p`omaI va saamaanya sauiXaxaIt gaRhsqa haoto ivaWana ikMvaa ga`Mqakar navhto. 1878cyaa p`qama ga`Mqakar saMmaolanaalaa ga`Mqakar svaKcaa-nao Aalao haoto. %yaavaoLI nyaa. ranaDo yaaMnaI saMmaolana saaQaopNaanao va kaTksarInao par paD\NyaacaI klpnaa maaMDlaI pNa tI bahutokaMnaa psaMt pDlaI naahI. Xaasanaacaa AaEayaa GaoNaocao Écalao ¹ saMmaolanaat sauvyavasqaa AsaavaI va rajaaEayaanao pOsaa imaLvaavaa ho mat maanya Jaalao. 1926 cyaa eMdUr yaoqaIla saMmaolanaapasaUna drvaYaI- saMmaolana BarNyaasa p`arMBa Jaalaa. saMmaolanaanaa jaahIr inamaM~Na va sava- jaatI¹Qamaa-cyaa s~I puÉYaaMcaa samaavaoXa AXaI vyavasqaa haotI. 1925 maQyao Xaardaopasak saMmaolana Barlao Kcaa-cyaa rkmaocaa kaMhI Baaga saBaasadacyaa vaga-NaItUna va kaMhI AQyaxaIya BaaYaNaacyaa ivaËItUna gaaoLa kolaa haota. 1981 maQaIla mauMba[-tIla saMmaolana pNa svabaLavar AayaaojaIt Jaalao. 500 É. huna AiQak doNagaI na Gaota saMmaolaAacaa Kca- vajaa jaata iXallak rkma raihlaI va ihXaoba Kulyaa AiQavaoXanaat maaDlaa.

'Aqa-sya puÉYaO dasaÁ' hI ]>I KrI AsalaI trI saMpuNa- pNao dasa na banata saaih%ya saMmaolanao Xaasanaacyaa saIimat AaXa`yaanao saMpÙ hao} Xaktat %yaa dRYTInao 21vyaa Xatkat p`ya%na vhavaa.